چمانه . [ چ َ ن َ / ن ِ ] (اِ) کدوی سیکی بودکه در او شراب کنند از بهر خوردن . (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 447). کدوی به نگار کرده باشد که شراب درش کنند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی از حاشیه ٔ فرهنگ چ اقبال ص 447). نصف کدوی نقاشی کرده که بدان شراب خورند. (از برهان ) (ناظم الاطباء). کدوی منقش که در آن شراب خورند. (رشیدی ). نیم کدوی منقش بصورت پیاله که در آن شراب خورند. (غیاث ). نیم کدوی منقش که در آن شراب خورند. (انجمن آرا) (آنندراج ). کدوی منقش که شراب در آن کنند. (صحاح الفرس ) (اوبهی ). نیم کدوی تراشیده ٔ رنگ و رنگار کرده که در آن شراب می خورده اند. ظرفی چون صراحی ومانند آن که در آن شراب فرومی ریخته اند :
چو از چمانه به جام اندرون فروریزد
هوای ساغر و صهبا کند دل ابدال .
زاد همی ساز وشغل خویش همی پز
چند پزی شغل نای و شغل چمانه .
گهی خفت بر سنبل و یاسمن
گهی با چمانه چمان در چمن .
چه لافی که من یک چمانه بخوردم
چه فضل است پس مر ترا بر چمانه .
دیو بخندد به تو چو تو بنشینی
روی به محراب و دل بسوی چمانه .
دریا کش از آن چمانه ٔ رز
کو ماند کشتی گران را.
داد عمر از زمانه بستانیم
جان به وام از چمانه بستانیم .
|| پیاله ٔ شراب را گویند. (برهان ).پیاله ٔ شراب . (جهانگیری ذیل چمان ). ظرف شراب . (انجمن آرا) (آنندراج ). پیاله . (شرفنامه ٔ منیری ). پیمانه ٔ شراب . (ناظم الاطباء). جام شراب . ساغر شراب :
بلبل چغانه بشکند ساقی چمانه پرکند
مرغ آشیانه بفکندواندر شود در زاویه .
منتظری که از فلک خوانچه زریر آیدت
خوانچه کن و چمانه کش خوانچه ٔ زر چه می بری ؟
رجوع به چمان شود. || کوزه بود که سرش تنگ باشد. (جهانگیری ). چمانچی :
می بسفال خام نوش اینت چمانه ٔ طرب
لب به کلوخ خشک مال اینت شمامه ٔ طری .
رجوع به چمانچی شود. || پیمانه ٔ جمشید. (ناظم الاطباء). جام جم .