ناخن . [ خ ُ ] (اِ) ناخون . هندی باستان ، نخا (ناخن انسان ، ناخن حیوانات ). پهلوی ، ناخون . افغانی ، نوک . بلوچی ، ناخون . ناکون ، ناهون . کردی ، ناخنب [ کردی اصیل ، نینوک ]. پشتو،ناخون . ماده ٔ شاخی که درانتهای انگشتان انسان و [برخی ] جانوران میروید. (ازحاشیه ٔ برهان چ معین ص 2089). سمب ستور و چنگل حیوانات درنده و طیور. جزء قرنی که میپوشاند طرف فوقانی انتهای انگشتان را و به تازی ظفر گویند. (ناظم الاطباء). ماده ٔ شاخی است که بر پشت انگشتان دست و پای انسان و بعضی از حیوانات و چنگال پرندگان میروید. (فرهنگ نظام ). مؤلف انجمن آرا و به نقل از او مؤلف آنندراج آرند: و اصل آن ناخون است زیرا که در تمامی اعضا و اجزای آدمی و حیوانات خون نفوذ دارد و در این جزء از بدن اصلاً خون نیست مگر آنجا که بگوشت چسبیده و پیوسته است و اتصال گوشت و ناخن مثل شده است ، لهذا یکی از استادان قدیم گفته :
تو چنانی مرا به جان و به دل
ای نگارین که گوشت با ناخون .
(از آنندراج ) (انجمن آرای ناصری ). در پهلوی ، ناخن ، در اوستا، نخ ، و در سنسکریت ، نکهه (نخ ) بوده . اصل معنیش بی سوراخ [ است ]، چه در ناخن مسامات نیست و ریشه ٔ آن کهن ، به معنی کندن است ، پس ناخن و کندن از یک ریشه است . (فرهنگ نظام ). ظفر. (دهار). خلب . (منتهی الارب ). پنجه . چنگال :
ناخنت زنخدان ترا کرد شیار
گوئی که همی زنخ بخارد بشخار.
فرو برد ناخن دو دیده بکند
برآورد بالا درآتش فکند.
بزد دست و جامه بدرید پاک
به ناخن دو رخ را همی کرد چاک .
فرو هشته از گوش او گوشوار
بناخن بر ازلاله کرده نگار.
برگ بنفشه چون بن ناخن شده کبود
در دست شیرخواره به سرمای زمهریر.
دهقان در بوستان همی بخرامد
تا ببرد جانشان بناخن و چنگال .
ملک از ناخن همی جدا خواهی کرد
دردت کند ایدوست خطا خواهی کرد.
رخسار ترا ناخن این چرخ شکنجد
تا چندلب لعل دلارام شکنجی .
ناخن ز دست حرص به خرسندی
چون نشکنی و پست نپیرائی ؟
چو تیغ ناخنی بر لوح مینا
چو شست ماهئی در بحر اخضر.
ماه ار نخواهد آنکه بود نعل مرکبت
از ناخن محاق ابد چهره خسته باد.
ببخشد دست او صد بحر گوهر
که در بخشش نگردد ناخنش تر.
چو نسرین برگشاده ناخنی چند
به نسرین برگ گل از لاله می کند.
گه آن مغز این را به منقار خست
گه این بال آن را به ناخن شکست .
تن چو ناخن شد استخوانم از آنک
بخت را ناخنه به چشم براست .
به ناخن رسد خون دل بحر و کان را
که هر ناخنش معن و نعمان نماید.
در یک سر ناخن از دو دستش
صد شیر نر ژیان ببینم .
باز اسپیدی به کمپیری دهی
او ببرد ناخنش بهر بهی .
ناخنی که اصل کار است و شکار
کوژ کمپیری ببرد کوروار.
چون نداری ناخن درنده تیز
با ددان آن به که کم گیری ستیز.
ناوکش را جان درویشان هدف
ناخنش را خون مسکینان خضاب .
بدندان رخنه در فولاد کردن
ز ناخن راه در خارا بریدن .
ناخن خویش همی بیند و پندارد تیغ
دست بر مژه همی مالد و انگارد مار.
به ناخن تنگدستی گو بکن کان
که الماسش نباشد در نگین دان .
خورد ضربت ناخن از اهل ساز
تلافی کند با دل اهل راز.
نمودی آن بلند و پست یکسان
گهی با ناخن و گاهی به مژگان .
ز سنگ از تیشه گاهی میتراشید
به ناخن سینه گاهی میخراشید.
نباشد کارسازان را به کس در کار خودحاجت
به خاریدن نباشد احتیاجی پشت ناخن را.
دیده ام خشک شد و می کنم از ناخن روی
چشمه چون خشک شود موضع دیگر کاوند.
به مژگان خاکهای راه رفتن
به ناخن سنگهای خاره سفتن .
تو چنانی مرا به جان و به دل
ای نگارین که گوشت با ناخن .
شعار کارگشایان ملال خاطر نیست
گره چگونه کند جا در ابروی ناخن .
دست گلچیده ٔ کس نیست در اندیشه ٔما
غنچه ٔ ناخن شیر است گل بیشه ٔ ما.
مشکل عشق به فکرت نشود طی ور نه
رخنه در سنگ کند ناخن اندیشه ٔ ما.
همچو فرهاد بود کوهکنی پیشه ٔ ما
کوه ما سینه ٔ ما ناخن ما تیشه ٔ ما.
- ناخنی ؛ ذره ای . اندکی . کمی . به اندازه ٔ یک ناخن :
باغ پنداری لشکرگه میر است که نیست
ناخنی خالی از مطرد و منجوق و علم .
آخر چه خون کرد این دلم کامد به ناخن خون او
هم ناخنی کمتر نگشت اندوه روز افزون او.
گر بدرد صبح حشر سد سواد فلک
ناخنی از سد شاه نشکند از هیچ باب .
تو ناخنی ز کعبه نئی دور و زین حسد
در چشم دیو ناخنه هست استخوان شده .
|| این کلمه به فتح خاء نیز استعمال شده است :
بفکن سپر چو تیغ برآهخت و تیر
غره مشو به ناله ٔ مردافکنش .
گر روی تو به کینه بخواهد شخود
چون عاقلان به ارّه بچن ناخنش .
تا چه خواهد کرد با من دور گیتی زین دو کار
دست او در گردنم یا خون من بر گردنش
هر که معلومش نمی گردد که زاهد را که کشت
گو سر انگشتان شاهد بین و رنگ ناخنش .
- بی ناخن ؛ آن که اندک نفعی نیز به دیگران نگذارد. (یادداشت مؤلف ).
- روی به ناخن خراشیدن .
- سَرِ ناخن ؛ ذره . اندک .
- ناخن اندیشه :
مشکل عشق بفکرت نشود طی ورنه
رخنه در سنگ کند ناخن اندیشه ٔ ما.
- ناخن بند کردن ؛ به چیز کمی دست یافتن . (از فرهنگ نظام ).
- || کنایه از جای سخن یافتن .
- || راهی بجائی یا مالی یافتن و به مرور استفاده ٔ نامشروع کردن . به جائی دست یافتن .
- || کنایه از دخل کردن . (آنندراج ). تصرف کردن .اثر گذاشتن :
سهل باشد بند کردن ناخنی بر بیستون
پیش برق تیشه ٔ من کوه میدان می دهد.
- || مشغول شدن .
- ناخن بند کردن ستور ؛ سرسم رفتن . (ناظم الاطباء). سکندری خوردن اسب و هر چارپا. (فرهنگ نظام ). عیبی در اسب که نوک سم او به زمین آید و اسب سکندری خورد و بیفتد یا سوار را بیفکند.(یادداشت مؤلف ).
- ناخن حسرت :
تخم داغش در زمین سینه چون کارد هوس
از خراش ناخن حسرت شیاری برنداشت .
- ناخن خامه ؛ کنایه از نوک خامه است . (آنندراج ) (برهان قاطع). نوک خامه . (شمس اللغات ).
- ناخن در جائی بند ساختن :
ز دستم دور از آن افکند ناخن
که در جائی نسازم بند ناخن .
- ناخن در چیزی بند شدن :
از رشک کند باد صبا بر سر خود خاک
در زلف تو شد بند مگر ناخن شانه .
- ناخن شرم :
بوسید برش به رفق و آزرم
خارید سرش به ناخن شرم .
- ناخن کسی را درآوردن ؛ به فلک بستن . سخت چوب بر کف دست یا پای مجرم زدن چندانکه ناخن او بدر آید.
- ناخن کسی نشدن ؛در پایه از او پست تر بودن . لایق برابری با او نبودن :فلانی ناخن تو هم نمیشود.
- ناخن محرومی :
از دوری او به ناخن محرومی
صد چاک زدیم سینه جایش پیداست .
- نی در ناخن زدن ؛ نی در ناخن کردن :
نی در بن ناخنش زد ایام
تا نیشکر طرب نکارد.
رجوع به نی در ناخن کردن شود.
- نی در ناخن کردن ؛ آزار رساندن . شکنجه کردن :
می کند امروز صائب موم نی در ناخنم
منکه ناخنگیر می کردم به آهن خاره را.
- امثال :
خدا ناخن به او ندهد .
کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من .
مگر ناخن را می شود از گوشت جدا کرد ؟
موضوع گوشت و ناخن است .
ناخنت مباد که پشت بخاری . (امثال و حکم دهخدا).
ناخن ندارد که پشت خود را بخارد ؛ یعنی
بغایت مفلس و پریشان است . (آنندراج ).