زبرقان . [ زِ رِ ] (اِخ ) لقب حصین بن بدرصحابی . او را بخاطر زیبایی و یا زردی رنگ عمامه و یا از آنرو که حله در برکرد و در انجمن مردم حضوریافت ، زبرقان لقب دادند. (منتهی الارب ). لقب مردی . (ناظم الاطباء). نام مردی از اصحاب . (غیاث اللغات ) (آنندراج ). زبرقان لقب ابن عیاش حصین بن بدربن امرء القیس بن خلف بن بهدلةبن عوف ... تمیم تمیمی صحابی است ، مکنی به ابوشذره . وی را بخاطر زیبائیش قمر نجد گفتند و نیز بهمین خاطر هرگاه به مکه میرفت دستار بسر داشت ، و در «روض » است که او را سه نام بود: زبرقان ، قمر و حصین و سه کنیت : ابوالعباس ، ابوشذره و ابوعیاش . وی ازطرف رسول اﷲ (ص )سمت تصدی صدقات قوم خود بنی عوف را برعهده داشت و درزمان رده آن صدقات را به ابوبکر بپرداخت ... وی را زبرقان از آن روی خواندند که زیبا بود یا از آن روی که دستاری برنگ زرد بسر داشت و این سخن ابن سکیت است و او این بیت را از مخبل سعدی گواه سخن خود آورده :
واشهد من عوف حلولا کثیرة
یحجون سب الزبرقان المزعفرا.
برخی نیز گفته اند او را زبرقان گفتند، زیرا «است » خود را زردرنگ می ساخت . این سخن شاذ از قطرب است و هم او گوید: شاعر در بیت مذکور از سب قصد «است » کرده ، ابن کلبی گوید: وی حله ای پوشید و پیش مردم شد گفتند: «زبرق حصین » و سپس او را زبرقان لقب دادند. (تاج العروس ). زبرقان بن بدرفزاری از سادات عرب است . او را زبرقان از آن روی گویند که پدرش بدر نام داشت . حطیه وقتی بدو گفت . بپرس از زبرقان بن بدر. قطرب حکایت کند که برخی گفته اند، او است خود را زردرنگ میساخت لذا زبرقان خوانده شد. (از لسان العرب ). بیهقی آرد: در قدیم الدهر مردی بوده است نام وی زبرقان بن بدر، با نعمتی سخت بزرگ ، و عادت این داشت که خود خوردی و خود پوشیدی بکس نرسیدی ، تا حطیئه ٔ شاعر گفته است :
دع المکارم لاترحل لبغیتها
واقعد فانک انت الطاعم الکاسی .
خواندم که چون این قصیده ٔ حطیئه بر زبرقان خواندند، ندیمانش گفتند این هجای زشت است که حطیئه ترا گفت . زبرقان نزد عمر خطاب آمد و شکایت و تظلم کرد. گفت داد من بده . عمر فرمود تا حطیئه را بیاورند گفت من در این ، فحش و هجایی ندانم . زبرقان گفت : گفتن شعر و دقایق و مضایق آن کار امیرالمؤمنین نیست ، حسان بن ثابت را بخواند و سوگند دهد تا آنچه در این داند راست بگوید، عمر کس فرستاد و حسان را بیاوردند و او نابینا شده بود بنشست و این بیت بر وی خواند، حسان عمر را گفت یا امیرالمؤمنین ماهجی و لکنه سلح علی زبرقان . عمر تبسم کرد و ایشان را اشاره کرد بازگردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 237، 238). حمداﷲ مستوفی آرد: حصین بن بدر از بنی سعدبن زید مناةبن تمیم . بسبب خوبی صورت پیغمبر او را زبرقان لقب فرمودند. و عامل صدقات قوم او گردانید. ابوبکر نیز بر او مقرر داشت . (تاریخ گزیده نسخه ٔ گراوری ص 225). وی از رؤسای قوم خویش بود. گفته اند نام او حصین است و چون زیباروی بود زبرقان که از نامهای ماه است بدو دادند. حضرت رسول (ص ) او را متصدی صدقات قوم خود کرد و تا ایام عمر در همین سمت ثابت بود. در آخر عمر نابینا گشت و در روزگار معاویه در گذشت . (45 هَ . ق . / 665 م .). زبرقان شاعری فصیح و دارای خشونت طبیعی عرب بود. (از اعلام زرکلی ). داستان اشعاری را که حطیئه در هجاء او سرود و زبرقان شکایت او پیش عمر برد، جاحظ و ابن عبدربه و دیگران با تفصیل آورده اند اینک چند بیت از هجائیه ٔ حطیئه :
واﷲمامعشرلاموا امرأجبنا
فی آل لای بن شماس باکیاس .
لمابدالی منکم عیب انفسکم
و لم یکن لجراحی فیکم آسی .
دع المکارم لاترحل لبغیتها
واقعد فانک انت الطاعم الکاسی .
من یفعل الخیر لایعدم جوازیه
لایذهب العرف بین اﷲ والناس .
زبرقان شاعر وفد تمیم بود در یوم الحجرات ، سپس با دیگر اعضاء وفد مذکور به اسلام گرایید با حطیئه و دیگر شعرا مهاجاة داشت . (از حاشیه ٔ البیان و التبیین چ حسن سندوبی ج 1 صص 60 - 61). از اشعار اوست :
ساروا الینا بنصف اللیل فاحتملوا
فلا رهینةالاسیدصمد.
سیروا رویدا و انا لن نفوتکم
و ان ما بیننا سهل لکم جدد.
ان الغزال الذی ترجون عزته
جمع یضیق به العتکان اواطد.
مستحقبوا حلق الماذی بحفرته
ضرب طلحف وطعن بینه خضد.
رجوع به معجم البلدان چ وستنفلد ج 4 ص 619 و 305 و ج 2 ص 556 و ج 1 ص 306 و همچنین رجوع به الاصابه ج 2 ص 3 و 4، موشح ص 28، 75، 76، 77، 81، طبری چ دخویه قسمت 1 ص 1711، 1712، 1714، 1798، 1878، 1908، 1909، 1919، 1920، 1963، 1964، 2062، 2067 و قسمت 3 ص 2358، العقد الفرید چ محمد سعید عریان ج 1 ص 297 و ج 2 ص 65 و 328 و ج 3 ص 281 و 296 و ج 4 ص 86 و 122 و ج 6 ص 80، 144، 166 و 167 و البیان والتبیین جاحظ بتحقیق حسن سندوبی ج 1 ص 24، 60، 61، 202، 245، 275 و ج 2 ص 156، 213 و 254 و ج 3 ص 67 و حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 396 و 397، بلوغ الارب ج 1 ص 242 و ج 3 ص 139، 408، اغانی ابوالفرج اصفهانی در ذیل ترجمه حطیئه ج 2 چ 1347 قاهرة ازص 157 تا 201 شود. در همه ٔ کتب ادب و تاریخ ادبیات هرجا نامی از حطیئه آمده نام زبرقان نیز آنجا یاد شده .
کاربر عزیز نسخه جدید واژهیاب در دسترس است. در تاریخ ۳۰ اردیبهشت فعالیت این نسخه از سایت متوقف خواهد شد و نسخه جدید جایگزین میگردد. اگر از دفترواژه استفاده میکردید لازم است از آن بکاپ تهیه فرمایید چرا که این مورد به نسخه جدید منتقل نخواهد شد.
خطای سرور
متأسفانه سرور با خطا مواجه شد. مشکل را بررسی میکنیم و به زودی حل خواهیم کرد.
واژه پیدا نشد!
- از درستی املای واژهٔ نوشتهشده مطمئن شوید.
- شکل سادهٔ لغت را بدون نوشتن وندها و ضمایر متصل بنویسید.
- این جستوجو را در فرهنگهای دیگر انجام دهید.