دوگانه . [ دُ ن َ / ن ِ ] (ص نسبی ، اِ مرکب ) عدد دو. (ناظم الاطباء). عدد دو که نصف آن یک است . (لغت محلی شوشتر) (از برهان ). دو عدد. (انجمن آرا) (آنندراج ) (از فرهنگ جهانگیری ) :
یک موی بدزدیدم از دو زلفت
چون زلف زدی ای صنم به شانه
با موی به خانه شدم پدر گفت
منصور کدام است ازاین دوگانه .
|| ضعف . (ناظم الاطباء). آنچه که مرکب از دو جزء باشد. تثنیه . دوتایی . دوتا دوتا. دو بدو. (یادداشت مؤلف ). دو بهم شده . (شرفنامه ٔ منیری ) :
ز هر سو گوان سر برافراختند
یگان و دوگانه همی تاختند.
و چون نزدیک تر رسید شیری از آن دو گونه روی بدو نهاد بهرام چابکی کرد و بر پشت آن شیر نشست . (فارسنامه ٔ ابن بلخی ص 77).
جان دو اسبه دوان پی دل و عمر
به یکی زین دو گانه می نرسد.
پانصد هجرت چو من نزاد یگانه .
باز دوگانه کنم دعای صفاهان .
کاین یار دو گانه ٔ یگانه
هستند رفیق جاودانه .
|| دوتا. دوتار. دوتو. دولا. (یادداشت مؤلف ). ثوب متأم ؛ جامه ٔ دوگانه تار و پود بافته . (منتهی الارب ). تأم ؛ دوگانه تار و پود بافتن جامه را. (منتهی الارب ). || جفت و زوج توأم . (ناظم الاطباء). به معنی توأم است . (آنندراج ) :
سوگند خورد مادر طبعم که در ثناش
ازیک شکم دوگانه چو جوزا برآورم .
جوزاصفت دوگانه هزار آفتاب زاد
هرگه که رفت همت او در بر سخاش .
عدل است و دین دو گانه ز یک مادر آمده
فهرست ملک ازین دو برادر نکوتر است .
- دوگانه زادن ؛ زاییدن و دو بچه از یک شکم آوردن . (از ناظم الاطباء).
- || توأم و از یک شکم با همزاد به دنیا آمدن :
با گل دوگانه زاده ام از مادر بهار
خارم ولی نه رهگذر گلستانیم .
مأمت المراءة؛ دوگانه زادن زن .(منتهی الارب ).
- دوگانه زاینده ؛ زنی که از یک شکم دو بچه می آورد. (ناظم الاطباء)؛ مُتئِم ؛ دوگانه زاینده . (منتهی الارب ).
|| هرچیز که مرکب از دو قسم و یا از دو چیز مختلف بود. دو عنصری . (ناظم الاطباء) (آنندراج ). || آنچه که دوبار بکار برند؛ رطل دوگانه . (فرهنگ فارسی معین ).شمشیر دو دستی مردان مرد توانند زد و رطل دو گانه به مزاج قوی توانند خورد. (مرزبان نامه ). || نماز دو رکعتی . (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری ).نماز بامداد. نماز فجر. صلوة غداة. صلوة فجر. نماز صبح . (یادداشت مؤلف ). دو رکعت نماز صبح . (انجمن آرا) (آنندراج ). کنایه از دو رکعت نماز. (از برهان ) (ازغیاث ).
- دوگانه بگزاردن (یا گزاردن ) ؛ نماز صبح خواندن . (یادداشت مؤلف ) : پدر را گفتم از اینان یکی سر بر نمی دارد که دوگانه به درگاه یگانه بگزارد. (گلستان ).
- دوگانه گزار ؛ که نماز صبح بگزارد. نماز بامداد گزار :
بخ بخ این زاهد دوگانه گزار
که دوگان سجده می کند یک بار.
|| به اصطلاح زنان هند همشیره خوانده را گویند. (آنندراج ).