انگشتری . [ اَ گ ُ ت َ ] (اِ) حلقه ای از زر یا سیم یا فلز دیگر و یا از احجار کریمه که در انگشت کنند. (حاشیه ٔ برهان قاطع چ معین ). خاتم . خَتَم . خاتیام . خاتام . (از منتهی الارب ). بَظَر. بَظرَم . انگشترین . انگشت آرا. انگشتر. (یادداشت مؤلف ). حلقه :
نگین بدخشی بر انگشتری
ز کمتر بکمتر خرد مشتری .
ابا او یک انگشتری بود و بس
که ارز نگینش ندانست کس .
بر انگشتری یزدگرد است نام
بشمشیر با من نگردند رام .
چنان دان که شاهی وپیغمبری
دو گوهر بود در یک انگشتری .
همان یاره و تاج و انگشتری
همان طوق و هم تخت گندآوری .
امیر یک انگشتری فیروزه نام امیر نوشته بر آنجا بدست خواجه داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 381). سلطان گفت مبارکباد و انگشتری که نام سلطان بر وی نوشته به بوسهل داد. (تاریخ بیهقی ص 398). بر پای خاست [ بلگاتکین ] و تهنیت کرد و دینار و دستارچه ای با ده پیروزه ٔ نگین سخت بزرگ بر انگشتری نشانده بدست خواجه [ احمد حسن ] داد. (تاریخ بیهقی ص 151). گفت این انگشتری مملکت است بخواجه دادیم . (تاریخ بیهقی ص 381).
اگر عقل درصدر خواهی نشسته
نشانده در انگشتری مشتری را.
چگونه داند انگشتری که زرگر کیست
چگونه داند صراف خویش را دینار.
مرا همچو خود خر همی چون شمارد
چه ماند همی غل مر انگشتری را.
انگشتری زینتی است سخت نیکو وبایسته ٔ انگشت . (نوروزنامه ).
المنة ﷲ که انگشتری ملک
کردند دگرباره به انگشت سلیمان .
گر ز یک انگشتری خاصه ٔ جمشید
دیو چهارم به پیش شان بطواف است .
بختش انگشتری ودیعت داد
ماهی از بهر آن شکم بشکافت .
دام بدریا فکنده بود سلیمان
خازن انگشتری بدام برآمد.
یکی انگشتری ازدست خسرو
بدو بسپرد کاین برگیر و میرو.
چیست درین حلقه ٔ انگشتری
کان نبود طوق تو چون بنگری .
در خم آن حلقه ٔ دل مشتری
تنگ تر از حلقه ٔ انگشتری .
که بودش نگینی در انگشتری
فرومانده در قیمتش مشتری .
بدر کرد ناگه یکی مشتری
به خرمایی از دستم انگشتری .
ولی چون نکرد اخترم یاوری
گرفتند گردم چو انگشتری .
دست آورنجنها در دست کرده و انگشتری در انگشت . (تاریخ قم ص 302). دیگر آنک او را هر روزدو قفیز گندم است و دو انگشتری دارد. (تاریخ قم ص 305). جرج ؛ جنبان گردیدن انگشتری در انگشت بجهت فراخی .تختم ؛ انگشتری در دست کردن . اجزاء، داخل کردن انگشتری را در انگشت . (منتهی الارب ).
- انگشتری پا ؛ انگشتر پا. کنایه از چیزی کم ارزش :
گرچه کم ارز چو انگشتری پایم لیک
قدر تاج سر شاهان بخراسان یابم .
و رجوع به ترکیبات انگشتر شود.
- انگشتری زنهار ؛ انگشتر زنهار. خاتم الامان . انگشتری امان :
از لعل تو گر یابم انگشتری زنهار
صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد.
- انگشتری زینهار ؛ انگشتر زنهار :
طالب انگشتری زینهار است این زمان
آنکه جست انگشتری ملک جم زین پیشتر.
و رجوع به انگشتر زنهار در ترکیبات انگشتر شود.
- انگشتری گر ؛ انگشترساز :
شود مرد از حساب انگشتری گر
ولیک از موم و گل نز آهن و زر.
- انگشتری گردان دست کسی بودن ؛ یک باره مطیع اراده و امر یا خواهش او بودن . تمام به میل او عمل کردن . بازیچه ٔ او بودن . (یادداشت مؤلف ).
- انگشتری گرداندن ؛ در بیت زیر ظاهراً کنایه از گذشتن زمان اندک است :
همی تا بگردانی انگشتری
جهان را دگرگون شود داوری .
- جهان زیر انگشتری داشتن ؛ کنایه از جهان را در فرمان و اطاعت داشتن :
تو داری جهان زیر انگشتری
دد و مردم و مرغ و دیو و پری .
|| مرادف مهر. (آنندراج ).